Collegium System: కొలీజియం వ్యవస్థపై పెరుగుతున్న ఆందోళనలు.. ప్రమాదంలో న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం?

Collegium System: రిటైర్డ్ సుప్రీంకోర్టు జడ్జి జస్టిస్ సంజయ్ కౌల్ తన ఆత్మకథలో మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి డి.వై. చంద్రచూడ్ కొలీజియం సమావేశానికి ముందే ప్రతిపాదిత న్యాయమూర్తుల పేర్లను కేంద్ర ప్రభుత్వంతో చర్చించి ఉండవచ్చని వెల్లడించారు. దీన్ని ప్రభుత్వం నుంచి ‘ముందస్తు ఆమోదం’ పొందడంగా అభివర్ణించిన జస్టిస్ కౌల్, ఇది న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యాన్ని దెబ్బతీస్తుందని హెచ్చరించారు. ఈ వెల్లడి కొలీజియం వ్యవస్థ పరిణామం, పారదర్శకత పెంపు మీద విస్తృత చర్చను రేకెత్తించింది.

కొలీజియం వ్యవస్థ భారత సుప్రీంకోర్టు సృష్టించిన ప్రత్యేక ప్రక్రియ. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకాలకు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, నలుగురు సీనియర్ జడ్జిలు; హైకోర్టులకు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఇద్దరు సీనియర్ జడ్జిలు సభ్యులుగా ఉంటారు. రాజ్యాంగం 124వ అధికరం ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు జడ్జిలను రాష్ట్రపతి ప్రధాన న్యాయమూర్తితో సంప్రదించి నియమిస్తారు. 217వ అధికరం ప్రకారం హైకోర్టు జడ్జిల నియామకానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, రాష్ట్ర గవర్నర్‌లతో సంప్రదించాలి. మొదటి రోజుల్లో కార్యనిర్వాహక వర్గం న్యాయవ్యవస్థతో సంప్రదించి నియామకాలు చేసేది. జడ్జిలు అభ్యర్థుల వృత్తి నైపుణ్యాన్ని మెరుగ్గా అంచనా వేయగలరని భావించి ఈ విధానం రూపొందించారు.

1981లో మొదటి జడ్జిల కేసులో సుప్రీంకోర్టు కార్యనిర్వాహక వర్గానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. 1993లో రెండవ జడ్జిల కేసులో కొలీజియం వ్యవస్థను సృష్టించి న్యాయ స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడింది. 1998లో మూడవ జడ్జిల కేసు దీన్ని ధృవీకరించింది. 2014లో పార్లమెంటు జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC)ను తీసుకొచ్చినా, 2015లో సుప్రీంకోర్టు దాన్ని రాజ్యాంగ ప్రాథమిక నిర్మాణానికి విరుద్ధమని రద్దు చేసింది.

కొలీజియం వ్యవస్థ న్యాయ నియామకాలను కార్యనిర్వాహక జోక్యం నుంచి కాపాడింది. అయితే పారదర్శకత లేకపోవడం, జవాబుదారీతనం లోపం, నేపథ్యం లేని నియామకాలు, కుటుంబ సంబంధాలు ఆధారంగా ఎంపికలు జరుగుతున్నాయనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి. 1998 మెమోరాండమ్ ఆఫ్ ప్రొసీజర్ (MoP) ప్రకారం కొలీజియం పేర్లు ప్రతిపాదిస్తే, కేంద్రం అభ్యంతరాలతో తిప్పి పంపవచ్చు. కొలీజియం మళ్లీ సమర్థిస్తే తప్పనిసరిగా నియమించాలి. కానీ కొలీజియం సమావేశానికి ముందే ప్రభుత్వంతో చర్చించడం వ్యవస్థ ఉద్దేశానికి వ్యతిరేకం.

ఇతర ప్రజాస్వామ్యాల్లో భిన్న విధానాలు ఉన్నాయి. అమెరికాలో అధ్యక్షుడు నామినేట్ చేస్తే సెనేట్ ఆమోదిస్తుంది. బ్రిటన్‌లో స్వతంత్ర జ్యుడీషియల్ అపాయింట్‌మెంట్స్ కమిషన్, దక్షిణాఫ్రికాలో 23 మంది సభ్యుల జ్యుడీషియల్ సర్వీస్ కమిషన్ నియామకాలు చేస్తాయి. భారతదేశం మాత్రమే తన సుప్రీంకోర్టే సృష్టించిన కొలీజియం వ్యవస్థను అనుసరిస్తోంది.

ప్రస్తుత సవాళ్లు: నిష్పాక్షిక మెరిట్ ప్రమాణాలు లేకపోవడం, ప్రభుత్వం ఫైళ్లను ఆలస్యం చేయడం, శాశ్వత సెక్రటేరియట్ లేకపోవడం, మహిళల ప్రాతినిధ్యం తక్కువగా ఉండటం (హైకోర్టుల్లో సుమారు 14 శాతం).

ముందుకు సాగాలంటే పరిష్కృత MoPను ఆమోదించాలి. పారదర్శకత కోసం ఎంపిక కారణాలు ప్రచురించాలి. శోధన-మూల్యాంకన కమిటీ, సెక్రటేరియట్ ఏర్పాటు చేయాలి. న్యాయవ్యవస్థకు వీటో అధికారంతో విస్తృత కమిషన్‌ను పరిశీలించవచ్చు.

జస్టిస్ కౌల్ వెల్లడి స్పష్టం చేస్తోంది: కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని దూరంగా ఉంచడం కేవలం కొలీజియం సభ్యులపై కాదు, ఆచరణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సవరించిన MoPను అమలు చేయాలా, లేదా విస్తృత కమిషన్‌ను మళ్లీ ప్రయత్నించాలా అనేది ఇప్పుడు కీలక నిర్ణయం.